Sigara Yasagi, Olmasi ya da Olmamasi...

Turkiye’de degisimler oluyor, ve bazilari da gelecek nesiller icin oldukca guzel gelismeler...En son gordugumuz guzel gelismede sigara yasagi. Bana kalirsa tum kapali halka acik mekanlarda yasaklanmasi gereken sigarayla ilgili yapilan yorumlarda bu yasaga kendini hazir hissetmeyen tiryakilerin cekincelerini farketmemek mumkun degil. Oncelikle kisa bir sure once sigarayi birakan bir eski tiryaki oldugumu belirtmek istiyorum. Yani uzaktan konusmasi hos diyebileceklere bir on uyari olsun istedim cunku sigaranin nasil ne zaman icilmesi gerektigini, neyle iyi gittigini, birakmanin zorlugunu bende cok iyi biliyorum. Bununla birlikte zararlarini da tum tiryakiler kadar biliyorum ve kendimde de gozlemleyebiliyorum.

Medyada, yasagin karsisinda oldugunu belirtenlerde bana kalirsa genel olarak sigara lobisinin olusturdugu bir baski var, bu baskiya cesitli isimler verebiliriz ama bu yasagin derhal karsisina dikilen ve uygulanamaz oldugunu savunanlara baktigimizda ilginc sekilde dolayli ya da direkt olarak sigarayla bir cikar iliskisi gorebiliriz. Buna ek olarak dunyada taninan meshur bir sigara markamiz olmadigina gore, ve tutun uretimimizde bizim kontrolumuzun disinda sinirlandirildigina gore aslinda temel olarak sigaradan herhangi bir ekonomik girdimiz yok. Dolayisiyla sigara tiryakiliginin azalmasindan etkilenecek olan is sahipleri herhangi bir sekilde ulke ekonomisindeki rolunu dusunmek yerine kendi kasalarindaki yerini ya da daha iyimser bir bakisla olasi dis negatif etkilerini  dusunuyorlar. E bu yasagin islevsel olacagi da bir anda ayaga kalkan sigara lobisinin bu kadar ani ve organize tepkisinden acikca farkedilebilmektedir sanirim.

Gelelim yasaklarla bir yere varamayacagimizi soyleyen zihniyete. Bu fikri insan haklarina dair degerlendirirsek bu zihniyetin sahiplerini sonuna kadar destekleyebilirim ancak kendi yasam pratigimden ve ulkemizde cokta uzun bir gecmisi olmayan sigarayla ilgili yasaklara verilen tepkilerden yola ciktigimda bu zihniyetin arkasinda en iyimserce, bencilce bir rahat sigara icebilme kotu niyetini okuyabiliyorum ne yazik ki...Iyimser dusunmedigimizde ortaya cikan tablo ne yazik ki uzun donemli cinayetlere yardim ve yataklik etmek kadar ciddi bir kotu niyetler zincirini barindiriyor bunyesinde...

Once sigara yasaklari gecmisimize bakalim ; Bildiginiz gibi yakin gecmisimizde sigara reklamlari yasaklandi, ve yine bildiginiz gibi marlboro kovboyunu sokaklarda gormemek cok birsey kaybettirmedi bize, olsa olsa bundan reklam sektoruyle, philip morris, bat, jti gibi buyuk sigara sirketleri etkilenmislerdir, zira yine bildiginiz gibi zaten turk sigaralari reklam yapabilecek kadar buyuyebilmis sirketler degildirler, cunku kovboylar samsun 216 icmez... Ve bir kovboy gibi dunyayi umursamaz, “cool” delikanli imajini kazandirmiyorsa bize sigara cokda icilesi birsey degildir. Kendi cevrenizden de rahatca gozleyebileceginiz gibi dunyanin onde gelen ithal markalari disinda sigaralari icenler ya yasi cokca ilerlemis olanlardir, ya emeklilerdir, ya da sosyalist (veya ekonomik durumu pekte iyi olmayan) ogrencilerdir. Ender olarakta yeni lezzetler kesfetmek isteyen ve bununda imajlarina olumlu etkisinin olabilecegini dusunen gencler...Bunlarin disinda sigara zaten bir nevi toplumdaki yerini gosterme aracidir kisi icin.Kucucuk bir bilgi : gunumuzde hala avrupada yasayan turkler koylerine, memleketlerine tatile giderlerken mutlaka birkac karton marlboro goturuyorlar, bunun sacma oldugunu artik marlboronun gecmisteki gibi zor bulunan birsey olmadigini soyledigimde verdikleri cevap durumdan daha ilginc ; “biliyoruz ama adama mercedes bile gotursen yaninda bir pakette marlboro vermezsen avrupada adetleri unutmus, degismis derler, bir marlborosunu icmedigimiz adam avrupada yasamis kiymeti ne derler, hatta bir daha bizimle akraba da olsalar gorusmezler”, anadoluda da bu sigara markasinin imaji konusundaki durum oldukca vahim yani...Gelelim icilen segaranin verdigi mesajlara ; Marlboro light iciyorsa bir kisi hayati hafife aliyordur, parasi vardir, ve hayati hafifede alsa yasamayi seviyordur...Uzun marlboroysa tercihi biraz fazlaca delikanlidir, parasi yine vardir, ve toplumun genel egilimlerinin disina cikabilen farkli bir insandir...Ilginctir ama marlboro uzunsa kisi kendini daha bir anadoludan sayar...Kisa marlboro ise tam olarak ben bugunun istanbul genc toplumunundan biriyim ancak light sigara icecek kadarda feminen olmadim imajini yukler biraz insana...Bunlarin yaninda daha cok farkli sigaralarin cok fakli imaj etkileri vardir aslinda bircogunuzun gerek kendi tecrubelerinden gerekse cevresindekilerden edindigi izlenimlerden bildigi gibi.

Velhasil ne yazik ki sigara reklamlari sigarayi cokta azaltamadilar cunku gercek reklam kaynaklari olan dagitim kanallari ve tiryakiler her yerdeydi...Cok fazlaydi, cepecevre sariyordu bulundugu ortamda sigara icme yasi gelmis olanlari, icmeyenler uzerindeki o muthis sosyal baskisi aslinda sigarayi bunca cazip kilan insanlarin gozunde.
 
Sigara reklam yasagindan sonra otobuslerdeki sigara yasagi geldi, ve yine beklenen (daha dogrusu sigara lobisinden suni olarak pompalanan) olmadi ve sigara satislari yine azalmadi..Ayrica halktan buyuk bir tepkide gelmedi...Okul gezilerinde ya da bos kalmis otobuslerde yasagin delinmesini saymazsak bunu delen hatta aklina getiren de cok fazla olmadi. Ve bir cogunuzun hatirlayacagi o dusunceli yolculuklar son buldu. Zira bir zamanlar yolculuk oncesi hazirliklar ve sonrasinda yapilanlar cok daha fazlaydi. Ornegin bir tren ya da otobus seyahatine cikacaksaniz oncelikle yolculuk ne kadar kisada olsa yaniniza yedek kiyafet almaniz lazimdi, yol sonrasinda da mutlaka derhal bir banyo almaniz ve yine mutlaka ustunuzu degismeniz gerekirdi...Ornegin bir bayan bir dugun icin bir gunubirlik bir yolculuk yapacaksa kuaforune gittigi sehirde gitmeliydi banyo sonrasi, cunku sigara dumani saclarini mutlaka mahvedecekti...Cocuklar, bebekler o dumanalti otobuslerde seyahat etmek zorundaydi, ve korumasiz bedenleri onlari mutlaka hasta ederdi bu yollarin sonrasinda.Velhasil artik o gunlere geri donmeyi isteyebilecek sigara icse bile kimseyi bulabilecegimizi sanmiyorum. Demek ki yasak negatif degil, pozitif etki yapmis.

Son olarakta kapali alanlarda sigara icmek yasaklandi. Ilginctir hastaneler de bile ancak bu yasakla ve sadece birkac yil once sigara yasaklandi.O ilk baslarda bu yasaga kim uyacak diye cok guldugumuz bir turlu anlam veremedigimiz komik icerikli levhalar asildi her yere...Ve muhtemelen bir kac kisi haricinde kimse ceza almadi bu yasaktan dolayi. Ama bugun ne hastanelerde ne okullarda, ne havaalanlarinda sigara icilmiyor. Yani o komik gorunuslu levhalar yillarca insanlari egitsekte farketmeyecek bir durumu duzelttiler.
 
Yasak yine ise yaradi...
Simdi bunlardan yola cikarak kendi tecrubelerime dair biraz bilgi vermek istiyorum. Oncelikle yasaklarin bir ise yaramayacagini soyleyenlere bunun insanlari egitemeyecegini soyleyenlere egitimle ilgili bir hatirlatmam olacak ; egitim dedigimiz sey iki baslidir, bir tarafi odul, diger tarafiysa cezadir. Bugun ulkemizdeki egitim sisteminin yuksekokullarda, universitelerde dahi temel problemi ceza yaninin uygulanmayisidir. Dolayisiyla “yasak yerine egitimi tercih edelim” fikri bir cok insani konuda ise yarayacak olsa da uzerinde bunca oynanan boylesi genc bir pazarda sigara icin uygulanabilir degildir. Eger boyle olsaydi en azindan doktorlarimizin sigara icmesine bir anlam veremiyor olmamaiz gerekirdi.Ve yine egitim cozuyorsa eger bu durumu universite kantinlerinde sigara satilabiliyor olmasi ve tesadufen cok fazla iciliyor olmasi ilginctir...

Tunus uluslararasi limaninda geminin saatini beklerken cevredeki insanlarin sigara ictigini farkettim, once garipsedigim bu durumun yasalligini sormak icin bir polis buldum ve yasal oldugunu ogrenince bende ictim, ancak eger bu durumu farketmemis olsaydim sigara icmeyecektim cunku limanlarda sigara icilmeyecegine dair bir yargim vardi. Ve oradaki ilginc ikinci gozlemimde en cok icilen sigaralarin bizdekilerle çok benzesmesi(ek olarak fransiz sigaralari).

Bundan yillar sonra gecen sene mart ayinda venedik’e gittim ve tesadufen italyada cok tartisilan sigara yasaginin baslamasinin bir hafta sonrasina denk geldi bu seyahatim. Bilenleriniz vardir, italyanlar belkide bizden sonra avrupanin en cok sigara icen toplumu. Aslinda belki bizden bile fazla iciyorlardi. O donemde restoranlarda barlarda hatta gece kluplerinde hep ayni sey konusuluyordu; yasagin sacmaligi... Ancak yine de insanlar bahsi gecen mekanlarin kapilarinda toplanmis sigaralarini iciyorlardi...Kimse yasagi delemiyordu cunku yasaya gore mekanda sigara icen kisi sahibi bile olsa mekanin niteligine ve buyuklugune gore cok yuksek para cezalari ve hatta kapatma cezasi aliniyordu. Denetlemeler rastgele ama siklikla yapiliyordu. Denetlemelerde kullanilan elektronik olcme aletleri icerdeki karbon artisina gore degerlendirme yapan hassas aletler ve bu cihazlar 24 saat icinde orada icilmis olan sigarayi farkeden aletler dolayisiyla italyadaki mali polisin ve zabitanin surekli kontrolleri yasagin saglamlasmasi icindi. Yani herkes yemegini sohbetini bolup disari cikiyor orada iciyordu sigarasini. Dolayisiyla insanlar bundan sikilmislardi. Ayni sey sigara tiryakisi olan benim icinde gerekliydi, en buyuk zevkim elimden alinmisti sanki.Cok kotu hisestmistim gercekten.
Bu olaydan yaklasik 7 ay sonra bu defa okumak icin italya ya dondum. Ve bu defa gordugum manzara cok ilginc, o surekli sigara icen italyanlar gitmis yerlerine sigarayi sadece bir yuruyus icin disari ciktiginda icen insanlar gelmis. Dolayisiyla bu yasak buyuk olcude kisi basina icilen sigarayi dusurmus italyada. Italyanin bu yasagi uygulayabilmesinde temel olarak sigaranin artik cok kucuk yaslarda baslahmasi, egitimin bu konudaki yetersizligi, ve tabii ki ulkeden cikmis buyuk sigara sirketlerinin olmayisi buyuk rol oynadi. Soz gelimi Fransa ya da Almanya nin boyle bir yasagi uygulamasi sigara sirketlerinin gucu bakimindan imkansiz goruluyor aksi halde Alman Davidoff ve fransiz Galuleous sirketlerinin imaji sarsilabilir. Dusunun almanyada arabaya binmek yasaklansa mercedesin hali nice olur. Ancak Turkiyenin boyle bir korkusuda olamayacagina gore, zira bizimde boyle bir markamiz yok. Ancak Almanya ve Fransa da bile sigaraya karsi radikal onlemler var. Cunku en azindan kendi ulkelerinde sigara icimini azaltmak istiyorlar, zira isin saglik-ekonomik yonu devletlerin sosyal guvenlik sistemlerini cok zorluyor. Bundan dolayi sigara fiyatlarini yukseltiyorlar vergi ustune vergi koyuyorlar. Ancak tiryakiler yine de sigara aliyor. Orneklemek gerekirse bugun avrupa ulkelerinin cogunda bir paket sigarayi 3€-12€ arasinda bir fiyatla alabilirsiniz. Buda turkiyedeki fiyatin neredeyse 2-10 kati yapiyor. Ayni sigarayi daha ucuza iciyor olmak bizim iicn ne kadar guzel bir nimet siz dusunun. Bu fiyat artisi sigara tiryakilerinin sayisini azaltmasada ictikleri sigara miktarini alzatiyor.

Ancak sigarayla savas tek kollu bir savas olamaz, yasak hic bir zaman tek basina yetmeyecektir, cunku italya orneginde insanlar her ne kadar yasaktan memnun olduklarini soyleselerde sigara fiyatlarini bugun dusurseler bugun tekrar ayni icicilige cikabilecek kadara seviyorlar aslinda sigarayi. Sigarayla savasta kullanilan dort temel yontem,

1) Sigaranin kapali alanlarda icilmesini yasaklamak.
2) Sigaranin dagitimini kontrol altina almak(ornegin avrupa ulkelrinde sigaralar sadece tutun magazalarinda satilabilir ve bu magazalar eczaneler gibi sinirli sayida acilabilir ve acmak icin oldukca yuksek lisans ucretleri odenir.Dolayisiyla markete giren ev hanimi gunluk alisveriseine sigarayi ekleyemez, ya olanca yolu gidecek ya da icmeyecek.)
3) Sigara uzerindeki vergileri arttirmak (tabii buna cesaret edecek siyasinin gecekten cesur olmasi gerekiyor) bu yolla sigara fiyatlari artacak.
4) Toplumda bilinclendirme kampanyalari baslatmak (bu konuda en buyuk gorev tabii ki sivil toplumun)

Yaziyi uzattgimi biliyorum ama ekonomimize ve toplumsal sagligimiza bunca zarari olan sigara konusunda yazilacaklar bitebilir gibi degil, temel olarak sigara lobisine yenilmemeleri icin siyasilere destek sunmak bu noktada en onemli gorev sanirim, hatta bu kanunun genisletilmesi daha sert hale getirilmesi de gerekiyor. Ayrica en azindan yukarida siraladigim dort onlemin de alinmasi gerekiyor. Kisaca sigara icilmeyen yerlerde insanlar cok mutlu, bunun uygulanabilirligi dusunuldugu kadar zor degil sadece zaman ve ciddiyet meselesi, ayrica mekan sahiplerinin tahmin ettigi gibi musteri sayilari azalmayacak tam tesine ictiginin yediginin tadini hisseden insanlar onlarin kurumsal ekonomilerine de katkida bulunacaklar, zira denenmis olan italyada durum boyle. Tabii bu bir savas, sigarayla savas, sigara lobisiyle savas... Billboardlarda artik yüzünü görmeyecegimizi düsündügümüz Marlboro Man coktan geri döndü, artik bir erkek giyim markasinin kahramani görevini üstlenmis durumda, evet elinde sigara yok ama üstünde Marlboro yazisi ve bilindik Marlboro Man karizmasi oldugu herhalde tüm avrupayi sarmakta...

Dedigim gibi bu bir savas, hem de aslinda insanlik savasi...

Son bir not olarak, sizi gulumsetecek ve umarim dusundurecek birseyden bahsetmek istiyorum. Yazimin tamaminda bahsettigim gibi Italya da kapali mekanlarda sigara icmek tamamiyla yasak(yasak ancak cok zengin is yerlerinde oldukca pahali bir havalandirma sistemiyle is yerinin sadece onu icin delinebiliyor) ancak yasadigim sehir Como’da bir turk kahvehanesi var. Ve tum como da gordugum kapali alanlarda sigara icilebilen iki yerden biri. Birincisi bu bolgenin Bingo salonu(tum yasal gereklilikleri var ve sigara icmeyenlere hicbir sekilde bir etkisi yok) ikincisi ise bu kahvehane. Yine tum yasal yukumlulukleri var ama bingo salonundaki gibi degil. Burasi onunde sigara icilen degil tamaminda icilen bir yer, burasi pahali havalandirma sistemleri olan bir yerde degil.. Duman alti olan kahvede goz gozu gormuyor, dolayisiyla akli olan sadece ve en fazla bir kez gidiyor bu mekana...Simdi bunca siki denetime ragmen bu nasil oluyor diyorsaniz, cevabi tek Turk akli... :)Yasadaki tek boslugu bulmuslar ve kullaniyorlar tabii ki.... :)
yse italyanlar neden dediklerini bilmeselerde cok sigara icenlere Turk gibi sigara iciyorsun diyorlar.

Onlari hakli cikartmadigimiz gunlere...

Sevgi ve Esenlikler...

Kerem KÖKER